مداد

بحث تعداد رکعات تراویح

عن عائشة رضی الله عنها أنها سئلت عن صلاته صلی الله علیه وآله سلم فی رمضان فقالت ما کان رسول الله صلی الله علیه وآله سلم یزید فی رمضان و لا فی غیره علی إحدی عشرة رکعة۔[1] الحدیث

از عائشه رضی الله عنها درباره نماز شب رسول الله صلی الله علیه وآله سلم در رمضان سؤال شد فرمود : رسول الله صلی الله علیه وآله سلم در رمضان و غیر رمضان بیشتر از یازده رکعت نمی خواند.

و چنانکه تفصیل این به الفاظ واضح روایت شده که در قیام رمضان علاوه از وتر هشت رکعت خواند.

عن جابر رضی الله عنه قال: « صلی بنا رسول الله صلی الله علیه وآله سلم فی رمضان ثمان رکعات ثم أوتر فلما کانت القابلة اجتمعنا فی المسجد و رجونا أن یخرج إلینا حتی أصبحنا»[2]

از جابر رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وآله سلم در ماه رمضان با ما هشت رکعت خواندند، شب بعدی ما در مسجد جمع شدیم و امیدوار بودیم که رسول الله صلی الله علیه وآله سلم بیرون بیایند و لی تا صبح نیامدند.

این حدیث، صحیح است که ابن خزیمه و ابن حبان در کتابهای خود که ملتزم بالصحه هستند آورده اند.

تذکر:لفظ تراویح یک نام اصطلاحی است وگر نه در احادیث صحیح هیچ جا لفظ تراویح نیامده، بلکه به اسم قیام رمضان، قیام اللیل، یا صلاة اللیل و غیره در احادیث آمده.

به همین خاطر محدثین در کتابهای خود با الفاظ مختلفی باب بندی کرده اند.

بعضی از احناف حدیث بخاری (حدیث عائشه ) را بر تهجد حمل می کنند، أولاً: این اشتباهی است که عوام الناس را به اشتباه می اندازد چون از رسول الله صلی الله علیه وآله سلم در رمضان خواندن تراویح و تهجد جدا جدا اصلاً ثابت نیست. چون شبهائی که رسول الله صلی الله علیه وآله سلم با صحابه قیام کردند او را تراویح می گویند، و در این شبها رسول الله صلی الله علیه وآله سلم از اول شب تا آخر شب قیام کردند، از این معلوم می شود که وقت تراویح بعد از نماز عشاء تا طلوع فجر است، ثانیاً: عائشة می فرمایند: که قیام رسول الله صلی الله علیه وآله سلم هر گز از یازده رکعت بیشتر نبود.[3]

بنابر این اگر در رمضان تراویح و تهجد جدا جدا می خواندند آن وقت رکعات تهجد و تراویح با هم از یازده رکعت بیشتر می شدند و عائشه یازده رکعت را تأیید نمی کرد، ثالثاً: سؤال سائل فقط از قیام رمضان بود که آن را تراویح می گویند، سائل از نماز تهجد اصلاً سؤال نکرد بلکه ام المؤمنین عائشه صدیقه در جواب بیشتر از سؤال، قیام رسول الله صلی الله علیه وآله سلم را  در رمضان و غیر رمضان تشریح فرمودند تا که برای سائل علاوه از قیام رمضان نماز تهجد رسول الله صلی الله علیه وآله سلم هم واضح شود، بنابر این از حدیث عائشة در صحیح بخاری هشت رکعت تراویح و سه رکعت وتر به صراحت واضح است، کما لا یخفی علی من طالع کتب الحدیث و شروحها.

حتی که حدیث جابر در صحیح ابن خزیمه و ابن حبان را در تعیین رکعات نماز رسول الله صلی الله علیه وآله سلم در شبهای مذکوره علامه بدر الدین عینی حنفی و حافظ ابن حجر شارحین بخاری و علامه زیلعی حنفی ذکر کرده اند، و بر این حدیث هیچ جرحی نکرده اند این هم دلیل صحیح بودن و قبول کردن این حدیث است.[4]

     خلاصه کلام اینکه از رسول الله صلی الله علیه وآله سلم خواندن بیست رکعت از هیچ حدیث صحیحی ثابت نیست، من ادعی فعلیه البیان بالبرهان.

روایت بیست رکعتی

حدیث مرفوعی که ابن عباس راوی آن است و در آن بیست رکعت ذکر شده، اکثر احناف هم همین حدیث را در کتب و رسائل خود نقل می کنند، این حدیث را خود محققین علمای احناف رد کرده و می گویند که این حدیث قابل حجت نیست بلکه ضعیف است.

چنانکه علامه ابن همام حنفی در فتح القدیر شرح هدایه می فرمایند: و أما ما روی ابن أبی شیبة فی مصنفه و الطبرانی و عند البیهقی من حدیث ابن عباس أنه علیه السلام کان یصلی فی رمضان عشرین رکعة سوی الوتر، فضعیف بأبی شیبة ابراهیم بن عثمان جد الامام أبی بکر بن أبی شیبة متفق علی ضعفه مع مخالفة الصحیح.[5]

روایت ابن عباس در مصنف ابن ابی شیبه و طبرانی و بیهقی که رسول الله صلی الله علیه وآله سلم در رمضان بغیر از وتر بیست رکعت می خواند ضعیف است، چون راوی آن ابو شیبه ابراهیم بن عثمان که پدر بزرگ ابوبکر بن ابی شیبه است به اتفاق أئمه حدیث ضعیف است، علاوه بر این، این حدیث مخالف با حدیث صحیح بخاری نیز می باشد.

همچنین حافظ زیلعی حنفی و علامه بدر الدین حنفی این روایت را ضعیف گفته اند.[6]

علامه محمد طاهرحنفی می گویند:«و ما روی عن ابن عباس کان یصلی عشرین »

فإسناده ضعیف و قد عارضه حدیث عائشة و هی أعلم و هو فی الصحیحین .[7]

حدیث ابن عباس که بیست رکعت خوانده ضعیف است و با وجود این با حدیث عائشه که در صحیحین است معارض است، و او از ابن عباس بیشتر می داند(که رسول الله صلی الله علیه وآله سلم شبها چند رکعت می خواند).

اثر یزید بن رومان

برادران ما اثر امیرعمر رضی الله عنه را بروایت یزید بن رومان ذکر می کنند، که آن این است «کان الناس یقومون فی زمان عمر بن الخطاب فی رمضان بثلاث و عشرین رکعة»[8]

یعنی مردم در زمان عمر در قیام رمضان بیست و سه رکعت می خواندند.

در جواب می گوئیم أولاً: این روایت صحیح نیست منقطع است، چون یزید بن رومان که راوی این حدیث است ،زمان عمر را درک نکرده و بعد از زمان عمر بدنیا آمده چنانکه حافظ زیلعی می فرمایند« و یزید بن رومان لم یدرک عمر»[9]

و یزید بن رومان زمان عمر را در نیافته است.

و علامه بدرالدین عینی می فرماید«و یزید لم یدرک عمر ففیه انقطاع»[10]

یزید بن رومان زمان عمر را درک نکرده لذا سند این حدیث منقطع است.

ثانیاً: دراین روایت ذکر نیست که مردم بحکم عمر بیست و سه رکعت می خواندند، ولی بر عکس این واقعه این طور است که بحکم عمر مردم یازده رکعت تراویح می خواندند.

چنانکه در موطا امام مالک آمده است «عن السائب بن یزید أنه قال أمر عمر بن الخطاب أبی بن کعب و تمیماً الداری أن یقوما للناس بإحدی عشرة رکعة»[11]

از سائب بن یزید روایت است که عمر رضی الله عنه به أبی بن کعب و تمیم داری دستور دادند که با مردم یازده رکعت نماز بخوانند.

همچنین امام بیهقی در کتاب معرفة السنن والآثار نقل می کنند که عمر در دوران خلافت خود صحابه و تابعین را به اقتدای پشت سر أبی بن کعب و تمیم داری حکم داد که هشت رکعت تراویح و سه رکعت وتر بخوانند.[12]

و در روایت سعید بن منصور چنین ذکر است «کنا نقوم فی زمان عمر بن الخطاب باحدی عشرة رکعة»[13]

ما در زمان عمر یازده رکعت می خواندیم.

علامه سیوطی درهمین رساله در رابطه با این روایت می گویند:( سنده فی غایة الصحة،[14]  یعنی سند این روایت بی نهایت صحیح است.

پس کاملاً واضح شد که تراویحی که بعد از نماز عشاء در ماه رمضان می خواندند فقط هشت رکعت است، و همین حکم را عمر رضی الله عنه هم در دوران خلافت خود بر صحابه و تابعین صادر کردند.

تاییدات علمای احناف

اکنون ما چندی از اقوال محققین احناف را ذکر می کنیم تا شما خوانندگان گرامی با تفکر و تدّبر بخوانید.

علامه انور شاه کشمیری حنفی رئیس مدرسین سابق مدرسه دارالعلوم دیوبند می فرماید: «لامناص من تسلیم أن تراویحه علیه السلام کانت ثمانیة رکعات و لم یثبت فی روایة من الروایات أنه علیه السلام صلی التراویح و التهجد علی حدة فی رمضان بل طوّل التراویح، و التهجد فی عهده علیه السلام لم یکن فرق فی الرکعات بل فی الوقت و الصفة»[15]

هیچ چاره ای نیست جز تسلیم شدن بر اینکه تراویح رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم هشت رکعت بوده چون از هیچ روایتی ثابت نیست که رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم تراویح و تهجد را در رمضان جدا جدا خوانده باشد، بلکه رکعات تراویح را با قرائت طولانی می کرد، و در تعداد رکعات تراویح (تهجد) هیچ فرقی نبود.

از کلام شاه صاحب چند چیز ثابت می شود:-

أولاً: اینکه تراویح مسنون هشت رکعت است، چون از رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم فقط هشت رکعت ثابت است.

ثانیاً: رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم در رمضان تهجد و تراویح جدا جدا نمی خواندند، همین قیام رمضان ، یعنی تراویح، تهجد رمضان رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم بود، چون تهجد شرعاً همان نمازی است که بعد از عشاء خوانده می شود و وقتش تا طلوع فجر است.

ثالثاً: در تعداد رکعات تراویح و تهجد هیچ فرقی نیست و همچنین در وقت و طریقه اداء هیچ فرقی نیست، و این بدیهی است که رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم هیچ وقت در قیام اللیل بیست رکعت نخوانده، بلکه نماز شب رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم که در احادیث مروی است همان سیزده ویا یازده رکعت هست.

و خود کشمیری صاحب و غیره از علمای احناف فرمودند که بیست رکعت از رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم ثابت نیست.

قول انور شاه کشمیری صاحب: « و امّا النبی صلی الله علیه وآله و سلم فصحّ عنه ثمان رکعات، و اما عشرون رکعة فهو عنه علیه السلام بسند ضعیف و علی ضعفه اتفاق»[16]

از رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم هشت رکعت تراویح ثابت است و اما بیست رکعت تراویح که به اتفاق علما ضعیف است.

و علامه عینی و غیره نیز این را تسلیم کرده اند.

و رشید أحمد گنگوهی دیوبندی می فرماید: یازده رکعت تراویح بهمراه وتر از رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم ثابت و مؤکد است.[17]

علامه عبد الحق محدث دهلوی می فرماید: « ولم یثبت روایة عشرین رکعة منه صلی الله علیه وآله و سلم کما هو المتعارف الآن إلا فی روایة ابن ابی شیبة من حدیث ابن عباس کان رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم یصلی فی رمضان عشرین رکعة و الوتر» و قالوا إسناده ضعیف و قد عارضه حدیث عائشة و هی أعلم بحال النبی صلی الله علیه وآله و سلم من غیرها و قد کان الأمر فی زمنه صلی الله علیه وآله و سلم علی ذلک.[18]

از رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم بیست رکعت که معمول (مردم) است ثابت نیست، فقط از ابن عباس در یک روایت بیست رکعت آمده ولی این روایت ضعیف است، و با وجود ضعفش معارض با حدیث صحیح عائشه (که در آن یازده رکعت ثابت است) می باشد، و عائشه حال رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم را بیشتر از دیگران می دانست.(چون این نماز را بیشتر در خانه می خواندند)

علامه ابو مسعود شارح کنز الدقائق نوشته اند: « أن النبی صلی الله علیه و آله وسلم لم یصلها عشرین بل ثمانیاً»[19]

یعنی رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم بیست رکعت نخوانده بلکه هشت رکعت خوانده.

علامه طحطاوی محشی درمختار می فرمایند: « أن النبی صلی الله علیه و آله وسلم لم یصلها عشرین بل ثمانیاً»[20]

یعنی رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم بیست رکعت نخوانده بلکه هشت رکعت خوانده اند.

همچنین علامه سید أحمد طحطاوی از امام ابن الهمام شارح هدایه نقل می کنند« ذکر فی فتح القدیر ما حاصله أن الدلیل یقتضی أن تکون السنة من العشرین ما فعله صلی الله علیه و آله وسلم منها ثم ترکه خشیة أن یکتب علینا و الباقی مستحباً و قد ثبت أن ذلک کانت إحدی عشرة رکعة بالوتر کما ثبت فی الصحیحین من حدیث عائشة فاذاً یکون المسنون علی أصول مشائخنا ثمانیاً منها و المستحب اثنی عشر.[21]

حاصل آنچه در فتح القدیر آمده این است که، تقاضای دلیل این است که سنت از بیست رکعت همان قدر (یعنی یازده رکعت) که رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم خوانده و بعد ترک کردند، که مبادا فرض می باشند، و بقیه رکعات مستحب هستند، چون ثابت است که تراویح به همراه وتر یازده رکعت است . چنانکه در صحیحین از حدیث عائشه رضی الله عنها ثابت شده ، بنابر این صورت مطابق اصول مشایخ ما هشت رکعت سنت و بقیه دوازده رکعت مستحب اند.

من می گویم که برادران احناف به جای که بیست رکعت می خوانند گاهی بر هشت رکعت که سنت رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم است عمل کنند، و یا اینکه از طعن و تشنیع کسانی که بخاطر اتباع سنت رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم هشت رکعت می خوانند اجتناب ورزند. بقول الله تعالی: « لقد کان لکم فی رسول الله أسوة حسنة »[22]

همانا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم برایتان بهترین الگو است.

و همانطور که خود علامه گنگوهی در یک جا بطور نصیحت می فرماید: رضامندی الله تعالی در اتباع رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم حاصل می شود، چون الله تعالی وجود رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم را نمونه ای برای رضامندی خود قرار دادند، پس هر کس کاملاً بر قول و فعل رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم عمل کند بمقصد خود می رسد.  ففیه کفایة لمن له درایة والله الموفق و هو الهادی

منبع: کتاب خاتمه اختلاف  نوشته عبدالجبار کاندیلوی

مترجم: ابراهیم حسین بر