✨نیم نگاهی به کتاب «فقه جهاد» دکتر یوسف قرضاوی
انتشارات «مکتبة وهبة» قاهره کتاب «فقه جهاد» نوشتهی علامه دکتر یوسف قرضاوی را در 2جلد، 1440صفحه در قطع متوسط منتشر کرد.
نگارش و تألیف این کتاب شش سال از عمر دکتر قرضاوی را به خود اختصاص داده است. طولانیشدن زمان نگارش به علت اهمیت موضوع در زمان معاصر بوده و کتاب دربردارندهی اندیشهای نو در زمینهی جهاد (قتال) است.
قرضاوی دربارهی ضرورت بازنگری در مسائل فقهی میگوید: «انسان آزاده کسی است که خود را از دام تعصب رهانده و اندیشههایش را همواره رو به سوی حقیقت ، از بسته شدن نگه میدارد. در این مسئله باید از امام شافعی که مذهباش را در در مسائل بسیاری تغییر در مصر تغییر داد، تأسی جست و نیز نامهی عمر بن خطاب-رضی الله عنه- که در آن خطاب به ابوموسی اشعری-رضی الله عنه- آمده است: قضاوت روازنه تو را از مراجعه و بازنگری در رأیات باز ندارد چهبسا در اثر بازنگری به حق و رشد رهنمون شوی، چرا که حق قدیم است و هیچ چیزی آنرا باطل نمیکند و بازگشت به حق بهتر از ماندن و ادامهی باطل است.»
قرضاوی دربارهی کتابش میگوید: «بعد از اینکه خداوند سینهام را فراخی بخشید، بر خود واجب دانستم که در این باره کتابی بنویسم. از همان زمانی که کتاب «فقه زکات» را نوشتم چه بسا به ذهنم میرسید که کتاب مشابه آنرا در «فقه جهاد» بنویسم. از مدتها پیش، بسیاری از برادران بزرگوار از من میخواستند که در این باب کتابی بنویسم و من از آنان به خاطر کمهمتی در درون خود جهت انجام این مهم، پوزش میخواستم. با وجود اینکه از مدتها قبل، من نوشتههای پراکندهای در این باب داشتم و در انتظار زمان مناسبی بودم که آن دستنوشتهها را به صورت منظم، مرتب و هماهنگ نمایم. چرا که این موضوع یکی از موضوعات اساسی است که باید با سبکی روشمند و علمی بدان پرداخته شود. این موضوع یکی از مسائل مورد نیاز مسلمانان به طور خاص و جهان بهطور عام است که مردم باید شناختی حقیقی دربارهی آن، به دور از غلو و زیادهروی افراطیون و کوتاهی کوتاهیکنندگان به دست آورند.»
قرضاوی دربارهی اهمیت پژوهشاش تأکید میکند و میگوید: « ما در این بررسی میخواهیم فقهی نو و اصیل که اصالتش را از کتاب خدا و از سنت صحیح پیامبر خدا و جدی بودن خود را از کنشگری با زمان معاصر و خوانش واقعیت زندگی امروز، واکنشها و انحرافات وحشتناک و نیز فقه حقیقی و اجتهاد واقعی که همان سازوکار ارتباط نص شرعی و واقعی موجود با عقلانیت فقیه که متأثّر از زمان، مکان و زیستبومش است، گرفته است را به متشرعان و عالمان شرع تقدیم نماییم.»
چنین به نظر میرسد، مسئلهی جهاد یکی از مسائل فقهی در عصر جدید است که مورد بیمهری قرار گرفته است. شاید علت این بیتوجهی به سهلانگاری امت در ادای جهاد و کوشش در همهی زمینههای مرتبط بدان برگردد. این امر سبب ایجاد نوعی تشویش علمی و معرفتشناخی نزد علما و فقیهان را به فراهم آورده که مانع پژوهش در ریشهیابی، اصالتبخشی و اجتهاد در این زمینه شده است. چرا که فقیهان از بیم اینکه مبادا در ورطهی دلیلتراشی و توجیه وضعیت عقبماندهی کنونی با ارائهی نظریات انفعالی واکنشگونه در این زمینه -که با ویژگیهای شریعت حنیف اسلام که هر نوع خشونت، تندروی و خونریزی را رد میکند-در تضاد باشد، بیفتند، از انجام هر نوع تلاش علمی در این زمینه خودداری نمودهاند.
محورها و افکار طرح شده در کتاب
کتاب محورها و افکار اصلی چندی را که به شیوهای فقهی محکم که دربرگیرندهی اصالت و عصریبودن است، را در بر میگیرد. در ابتدای کتاب قرضاوی به بیان اهمیت و جایگاه جهاد، ضرورت انسانی و شرعی آن جهت حفظ کشورها پرداخته و مینویسد: «بدون جهاد کشورها مورد هجوم قرار گرفته و خون فرزندانشان ریخته خواهد شد و خاکشان به بهای اندک داده خواهد شد. و مقدسات مسلمانان از شنهای بادیه نیز بیارزشتر خواهد بود و امت اسلامی در نزد دشمنانش خوار و ذلیل خواهد شد. و بزدلان بر یورش بر آن گستاخ و جسور خواهند شد و افراد حقیر بر وی عزت خواهند یافت و امت در کنج خانهی خویش خزیده و دشمنانش بر وی حاکم خواهند شد.«
قرضاوی در جلد نخست این کتاب به واکنش و موضعگیری مردم زمان حاضر در مورد جهاد پرداخته و آنان را به سه دسته تقسیم نموده است: گروههای متباین میان تندروها و غلوکنندگان و کوتاهیکنندگان و ردکنندگان آن و صاحبان روش و برنامهی میانه و معتدل.
در باب تعریفات اولیه مفاهیمی همچون جهاد، قتال، حرب، عنف و ارهاب بازتعریف شدهاند.
یکی از مسائل اساسی و اندیشههای اصلی کتاب پاسخگویی به سؤالاتی نظیر جهاد برای چه کسانی است؟ نقش زن در جهاد چیست؟ حکم جهاد چیست؟ آیا جهاد امری دلبخواهی و مستحب است یا فرضی عینی یا واجبی کفایی است؟ آیا با اجازهی ولی است یا غیر آن؟و بنا به دیدگاه قرضاوی این کتاب، فقط به دانشجویان و طالبان علوم شرعی محدود نمیشود، بلکه خطاب به علمای شریعت، حقوقدانان، متخصصان حقوق بینالملل، جوانان بیداری اسلامی و گروههای افراطی خشونتطلب، تاریخنگاران و سیرهنگاران، اندیشمندان، خاورشناسان، سیاستمداران، نظامیان غربی و همهی روشنفکران بهطور عام است.
قرضاوی مینویسد: «ما جهاد را در زیرمجموعهی معاملات در فقه لحاظ نمودهایم که از دین جداییناپذیر است. در اسلام دنیا با دین آمیخته است و دولت به دعوت دینی مربوط و معامله نیز با عبادت رابطه دارد. در اسلام بر خلاف نصرانیت میان دین و دنیا هیچ جدایی و فاصلهای وجود ندارد که حق شاه را به شاه و حق خدا را به خدا واگذارد. اسلام تقسیم زندگی در میان الله و شاه را نمیپذیرد؛ همان تجزیهی انسان که در آیین نصرانیت به دو بخش تقسیم شده: روحش متوجه کلیسا و جسم و عقلش متوجه دولت. اسلام، این دوگانهانگاری را که با حقیقت زندگی و ماهیت انسان سازگار نیست، دانش مدرن نیز آنرا انکار کرده و واقعیت نیز آنر نمیپذیرد، ردّ میکند.»
گفتنی است این کتاب هم اکنون در دانشگاه الأزهر مصر تدریس میشود. به امید آنکه دستان پرتوان مترجمی فرهیخته، با خامهای روان، محققان و دینپژوهان فارسیزبان را از فهم میانهروانه و معرفت فقهی علامهی زمان و فقیه عالیقدر اسلام جناب دکتر قرضاوی، بهرهمند نمایند.
1389/09/09/سایت اصلاح
http://t.me/yousif_Qaradhawi